آیا عکس گرفتن از آدم‌ها در خیابان نقض حریم شخصی اونهاست؟

سوال:

چند وقت پیش با دوستمم سر اینکه آیا عکس یا فیلم گرفتن از مردم تو محیط عمومی مثل خیابون و اتوبوس و مترو و…. کار درستیه یا نه بحثم شد.اون اصرار داشت که کار درستیه و قانونیه و حریم خصوصی رو نقض نمیکنه ولی من مخالفش بودم.با این حال هیچ توجیه منطقی نداشتم که براش اثبات کنم.خواستم نظرتت و در این باره بگی.

اول باید بگم که جواب‌های من جواب‌های حقوقی نیستن. قانون ایران (اگر قانونی داشته باشیم) رو نمی‌دونم و کلا هم بحث دقیقا حقوقی‌اش از حوزه تخصصی من خارجه اما این سوال رو دوست دارم چون لایه‌های متنوعی داره.

tehran1منبع

در لایه حقوقی، در بسیاری از کشورها عکس گرفتن در محیط‌های عمومی آزاده؛ همینطور عکس‌برداری از جاهایی که از محیطهای عمومی قابل دیده شدن هستن و ذاتا خلوت آدم‌ها به حساب نمی‌یان. مثلا هر کس حق داره از خشونت پلیس در هر جایی عکس بگیره؛ یا از هر ساختمان دولتی یا هر کسی که توی خیابون داره هر کاری می‌کنه. این حقوق بخشی از حفظ دموکراسی هم هستن چون قرار نیست پلیس و حکومت چیزی بالاتر از بقیه باشه – اصولا پلیس و حکومت قرار نیست چیزی به جز خودم مردم باشه. اما همونطور که گفتم در مورد چیزهایی که ذاتا خلوت مردم به حساب می‌یان اما از خیابون قابل دیده شدن هستن (مثلا پنجره اتاق خواب) قوانین می‌گن نباید عکس گرفت. دقیقا همینطور است در مورد جاهایی که عمومی هستن ولی در حوزه خلوت شخصی افراد؛ مثلا دستشویی‌های عمومی. اونجا هم بنا به تعریف مکان پرایوت است و عکس گرفتن ازش ممنوع – حتی گاهی داشتن دوربین در دستشویی هم ممنوعه.

بحث وقتی جالب می‌شه که یک نفر با رفتارش مکانی ذاتا عمومی رو، خصوصی اعلام می‌کنه. مثلا اگر من برم در یک اتاق جلسه و در رو ببندم اونجا در اون مدت خلوت من حساب می‌شه و کسی حق نداره بپره تو عکس بگیره!

اما در لایه اقتصادی، اگر شما دارین از عکس کسی استفاده اقتصادی می‌کنین، اون آدم باید راضی باشه. مثلا اگر من در خیابون از یک نفر که کنار ساحل لم داده عکس بگیرم و بخوام به یک آژانس عکس بفروشمش یا چاپش کنم، باید از اون آدم خاص رضایت‌نامه بگیرم چون موضوع عکس اونه. این مساله حتی در مورد استفاده‌های رسمی غیرتجاری هم لازمه. مثلا اگر قراره عکس یک بچه رو در یک مجله چاپ کنم باید از مسوولین قانونی‌اش اجازه نامه داشته باشم. به عنوان نکته بامزه بگم که فیلمبردارها گاهی برای سوژه دستی تکون می‌دن و اگر سوژه هم دست تکون داد به عنوان سند رضایت نسبی و آگاهی از مورد فیلمبرداری بودن، نگهش می‌دارن.

به جاش حوزه تخصصی من هم بحث‌های جالبی داره: پرایوسی. مساله اصلی اینه که وقتی کسی وارد محیط عمومی می‌شه، بخشی از پرایوسی‌اش رو واگذار می‌کنه. اینجوری نیست که من بیام توی خیابون و بعد مدعی باشم که همه باید به پرایوسی من احترام بذارن. سطح پرایوسی افراد در جاهای مختلف، مختلف است. من حق دارم توی خونه‌ام بگم هیچ کس اصولا حق نداره اعلام کنه توی خونه من است، توی کافه اعلام کنم نمی خوام ازم فیلم گرفته بشه و توی خیابون بگم کسی نباید به من تنه بزنه ولی نمی‌تونم بگم «چون من توی خیابون هستم، هیچ کس حق نداره فیلم بگیره»؛ این درست همون استدلال اشتباه «چون من تحریک می‌شم زن‌ها نباید دیده بشن» است. آزادی‌های من محترمه به شرطی که به آزادی‌های دیگران حداقل صدمه رو بزنه و اگر با این مشکل دارم یعنی من باید چشم هام رو ببندم. اگر کسی واقعا نمی خواد هیچکس ازش عکس بگیره خب نباید بیاد توی خیابون. معلومه برای شخص من هم جذاب نیست وقتی توی خیابون یا پارک هستم یک دوربین به سمت من نشونه بره ولی این رو درک می‌کنم که در جامعه ای که توش اجازه عکاسی در خیابان وجود داره، بهتر از جامعه ای است که این حق از مردم سلب شده . فراموش نکنیم که در جوامعی که استدلال «باید آزادی‌ها رو محدود کنیم تا امنیت حاصل بشه» تبلیغ می شه، معمولا استدلال کننده کسی است که داره بقیه رو کنترل می کنه ولی حاضر نیست خودش کنترل بشه یا حتی کمی شفاف عمل کنه. نتیجه چنین جوامعی همون می شه که توی خیابونش هزار مدل دوربین کار می ذارن ولی مثلا هیچ کس حق نداره بدونه توی یک اداره دولتی یا زندان چه بخره. نتیجه این جامعه، بده. وقتی از «حق عکس گرفتن» حرف می زنیم، منظورم عکس گرفتن مردم از مردم است و در جامعه‌ای که حکومت چیزی به جز مردم نیست.

در آخر اضافه کنم که اینجا فقط بحث «عکاسی» است. عکس می‌تونه منجر به جرم‌های دیگه بشه که اونها موضوع بحث نیستن. مثلا در خیلی کشورها اگر یک مرد مجرد از بازی بچه‌های کوچیک تو پارک عکس بگیره پلیس احتمالا مداخله می‌کنه تا هدفش رو بدونه (مثلا در انگلیس حساسیت زیادی نسبت به بچه‌دزدی یا جرایم جنسی علیه کودکان هست) یا اگر من زمین بخورم و شما از من عکس بگیرین و سعی کنین در اینترنت آبروی شخص من رو با اون عکس ببرین این دومی قابل پیگیری است و اینها جرایم مستقلی هستن که به خود اون عکس که شما حق داشتین بگیرین، ارتباطی ندارن.

  • Sara Rahimi

    جادی عزیز،مثل همیشه عالی نوشتی…یه مدتی دغدغه منم بود و بهش فکر کرده
    بودم…و خیلی واسم جالب بود تحلیل لایه های مختلف این موضوع! درود بر شما
    :)

  • بابک

    در اروپا می‌دونم که صورت بچه‌های زیر 8 سال رو بدون اجازه نباید عکس بگیرید و باید مات بشن.
    پس افراد عادی نباید اشکال داشته باشه.
    البته احتمالا اونجا حق اعتراض و شکایت هست فکر کنم در هر شرایطی.

  • Sara Rahimi

    فقط یه ویرایش کوچیک،اونم قطعا به دلیل سرعت تایپ بوده،اونجا که
    فرمودین”مثلا هیچ کس حق نداره بدونه توی یک اداره دولتی یا زندان چه
    بخره”…چه خبره!
    برقرار باشید:)

  • md4956

    عالی .. دنبال همچین پستی بودم .. چون خودم عکاس هستم :)

  • صدرا

    تو ایران عکاسی از ادم ها که هیچ حتا اعکاسی از درودیوار هم مجوز میخواد و کسی که از مکان های عمومی عکاسی کنه میتونه به جرم جاسوسی تحت پیگرد قانونی قرار بگیره ،برای خیلی از دوستان عکاس اتفاق افتاده که تو خیابون با دخالت پلیس مواجه شدن.حتا یک مورد بود که به ضبط دوربین و بازداشت هم کشیده شد

    • jadijadi

      خب ایران حالت خاصه (: ما یک دوست داشتیم که از مکزیک اومده بود توریسم. بعد از دیوار یک موزه عکس گرفته بود و دستگیرش کرده بودن… بالاخره تو کلانتری فهمیده بود که دلیل دستگیری اینه که توی اون موزه یک بخش سپاه هم هست و «هیچ کس حق نداره از مقر سپاه عکس بگیره – حتی اگر تابلو نداشته باشه».

      • یاسین مهدیزاده

        :|

    • jadijadi

      اوه.. یادم اومد که من یکبار از یک منظره بارونی از پنجره دانشگاه عکس گرفتم. دو دقیقه بعد حراست بدو بدو امد دوربین رو گرفت … بعد از کمی گفتگو معلوم شد از اون پنجره یکی از خونه های مخفی فلان وزارت و سازمان معلومه و نکنه من از اون عکس گرفته باشم (:

  • عالی بود جادی

  • وحید

    به نظرم حرف هات اشکال داره.
    ببین جادی تو داری نظر عرف رو به عنوان مبنا و معیار، عمومی و خصوصی بودن درنظر می گیری.(خطر مغلطه به اکثریت) و اصلا نمی یایی حریم عمومی را تعریف کنی.

    من دوست ندارم کسی ازم عکس بگیره حتی وقتی توی خیابون هستم. این موضوع خیلی با این فرق می کنه که من بگم یک دختر چجوری باید لباس بپوشه. فرقش این هست که در اینجا یکی دیگه می خواد به حریم من وارد بشه ولی در مورد تیپ دخترها من می خوام که وارد حریم یکی بشم. و من حق دارم که از خودم دفاع کنم ولی حق ندارم به دیگران تجاوز کنم.
    به نظرت من حق دارم که توی یک دستشویی عمومی از خودم عکس بگیرم؟
    به نظرم من حریم خصوصی/عمومی چیزی هست که در ارتباط با دیگران معنا پیدا می کنه و نمی شه یک نسخه ی کلی نوشت
    سوال رادیکالتری که من خیلی بهش فکر می کنم اینکه آیا ما حق داریم که از حیوانات عکس بگیریم؟ جواب این سوال وحتی فکر کردن بهش خیلی از چیزها رو روشن می کنه
    وحید

    • jadijadi

      اشکال که حتما داره. این یک بحث بازه منم متخصصش نیستم همونطور ک گفتم.

      منم مثل تو دوست ندارم کسی ازم عکس بگیره و اتفاقا خیلی هم حساسم نسبت به این جریان ولی خب بحث این نیست که «هیچ کس از من عکس نگیره» بلکه سوال اینه که «آیا مردم اجازه دارن عکس بگیرن». درست مثل اینکه من دوست ندارم تو خیابون کسی کنارم بلند بلند حرف بزنه ولی نمی گم باید قانون جلوی اینکار رو بگیره. دقیقا اشاره کردم که به نظر من (و البته قانونگذاران جهانی)‌ در کشوری که مردم اجازه داشتن عکس بگیرن نتیجه بهتری گرفته می شه تا جایی که این اجازه از شهروندان سلب بشه.

  • آرش

    من یه بار با خانومم رفته بودم یه کافه. صاحب کافه عکاس اورده بود از مشتریانی که نشسته بودن عکس بگیره و بذاره توی سایتش. خوب ینی من هیچ حقی در این مورد ندارم که اعتراض کنم؟

    • jadijadi

      صد در صد حق داری اعتراض کنی و طرف باید اجازه بگیره ولی از نظر قانونی کارش جرم نیست.

  • رضا

    جادی، این بخش حرفت به نظر من کاملا نادرسته:
    اگر کسی واقعا نمی خواد هیچکس ازش عکس بگیره خب نباید بیاد توی خیابون.
    یعنی چی آخه؟ مثل این می‌مونه که در توجیح قوانین اشتباه بگیم خوب اگه نمی‌خواین از این کشور برین بیرون.
    من نمی‌فهمم چرا فرض کردی عکس گرفتن از بقیه توی خیابون حق آدماس و اگه ازشون بگیریم آزادیشونو صلب کردیم.

  • امین

    تو اینجا (استرالیا) قوانین زیر وجود دارن (اینا همه‌شون نیستن). نگاه بهش بد نیست.

    http://www.alrc.gov.au/publications/69.%20Particular%20Privacy%20Issues%20Affecting%20Children%20and%20Young%20People/taking-photographs-an

  • بهداد

    من تو یه همایشی که خودت هم توش بودی عکس می‌گرفتم
    آخر داستان یکی اومد رم دوربین رو گرفت عکسارو کپی کنه ولی پاکش کرد
    استدلالش هم این بود که عکسای خودشه و حق داره بدون اجازه پاک کنه! حتی اگر به صاحب دوربین و عکاس نگفته باشه
    من نمی‌دونم از کجا باید می‌دونستم تو یه همایش که برای عکاسی رفتم نباید از این آقا عکس می‌گرفتم. و این آقا چه جوری به خودش چنین اجازه‌ای داده که عکسایی که متعلق به کس دیگه‌ای هست بدون اجازه و اطلاع پاک کنه و حتی بهش چیزی نگه!